W skrócie

Czym są biomarkery ryzyka sercowo-naczyniowego?

Biomarkery ryzyka sercowo-naczyniowego to mierzalne parametry biologiczne, najczęściej oznaczane we krwi, które pozwalają ocenić prawdopodobieństwo rozwoju chorób układu krążenia, takich jak choroba wieńcowa, zawał serca, udar mózgu czy niewydolność serca.

W przeciwieństwie do pojedynczych objawów klinicznych biomarkery umożliwiają wczesną identyfikację osób zagrożonych, często jeszcze przed wystąpieniem pierwszych dolegliwości. Obejmują one zarówno klasyczne parametry lipidowe, jak i nowocześniejsze wskaźniki zapalne, metaboliczne oraz markery uszkodzenia mięśnia sercowego.

Aktualne wytyczne kardiologiczne podkreślają, że sama ocena cholesterolu całkowitego jest niewystarczająca, a pełniejszą informację prognostyczną dają m.in. LDL-C, ApoB, Lp(a) czy hs-CRP.

Informacja o próbce

Biomarkery ryzyka sercowo-naczyniowego oznacza się najczęściej w krwi żylnej, pobranej z żyły łokciowej. Analizie podlega surowica lub osocze krwi.

Większość biomarkerów odzwierciedla:

• metabolizm lipidów (LDL-C, HDL-C, triglicerydy, ApoB, Lp(a)),
• nasilenie stanu zapalnego (hs-CRP),
• obciążenie i uszkodzenie mięśnia sercowego (NT-proBNP, hs-troponina),
• zaburzenia gospodarki węglowodanowej (glukoza, HbA1c).

Niektóre biomarkery (np. Lp(a)) są w dużej mierze uwarunkowane genetycznie i ich poziom pozostaje względnie stały przez całe życie.

Badanie

W jakim celu badanie jest wykonywane?

Oznaczanie biomarkerów ryzyka sercowo-naczyniowego wykonuje się  w celu:

• oceny indywidualnego ryzyka zawału serca i udaru,
• wykrycia subklinicznej miażdżycy,
• identyfikacji tzw. „resztkowego ryzyka” u osób z prawidłowym LDL-C,
• doboru intensywności leczenia (np. statyny, ezetymib, inhibitory PCSK9),
• monitorowania skuteczności terapii i modyfikacji stylu życia.

Kiedy badanie jest zlecane?

Badania biomarkerów są szczególnie zalecane:

• u osób po 40.–45. roku życia,
• u pacjentów z nadciśnieniem, cukrzycą, otyłością lub zespołem metabolicznym,
• przy dodatnim wywiadzie rodzinnym chorób serca,
• po incydentach sercowo-naczyniowych,
• gdy klasyczne czynniki ryzyka nie tłumaczą wysokiego ryzyka klinicznego.

Przygotowanie do badania

Część biomarkerów (lipidogram) zaleca się oznaczać po 8–12 godzinach postu.
Nowe wytyczne dopuszczają oznaczenia bez ścisłego postu, o ile stężenie triglicerydów nie jest bardzo wysokie.

Najważniejsze biomarkery i ich znaczenie kliniczne

1. Cholesterol LDL (LDL-C)

Cholesterol frakcji LDL jest kluczowym biomarkerem aterogenności i głównym celem leczenia hipolipemizującego. Cząsteczki LDL transportują cholesterol do tkanek i przy nadmiernym stężeniu sprzyjają odkładaniu się blaszki miażdżycowej w ścianach naczyń.

W populacji ogólnej stężenie LDL-C <100 mg/dl uznaje się za akceptowalne. Jednak aktualne wytyczne jednoznacznie podkreślają, że docelowy poziom LDL zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta, a nie od jednej uniwersalnej normy.

Zgodnie z zaleceniami ESC/EAS:

• u osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym celem terapii jest LDL-C <70 mg/dl,
• u osób z bardzo wysokim ryzykiem (np. po zawale, udarze, z cukrzycą i powikłaniami) zalecany jest LDL-C <55 mg/dl oraz redukcja ≥50% wartości wyjściowej.

Coraz więcej danych wskazuje, że w kontekście prewencji miażdżycy obowiązuje zasada: „im niżej LDL, tym mniejsze ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych”, bez obserwowanego dolnego progu bezpieczeństwa.

2. Cholesterol HDL (HDL-C)

Cholesterol frakcji HDL tradycyjnie określany był jako „dobry cholesterol”, ponieważ uczestniczy w transporcie zwrotnym cholesterolu z tkanek do wątroby.

Za niskie stężenia HDL-C uznaje się:

• <40 mg/dl u mężczyzn,
• <50 mg/dl u kobiet.

Wartości te nadal funkcjonują w praktyce klinicznej jako markery ryzyka, jednak współczesne badania wykazały, że:

• bardzo wysokie stężenia HDL nie zawsze wiążą się z ochroną sercowo-naczyniową,
• farmakologiczne podnoszenie HDL-C nie zmniejsza ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych.

Obecnie HDL-C traktowany jest jako wskaźnik ryzyka, a nie cel terapeutyczny sam w sobie.

3. Cholesterol całkowity

Cholesterol całkowity odzwierciedla sumę cholesterolu zawartego w różnych frakcjach lipoprotein. Wartość <200 mg/dl nadal bywa określana jako „pożądana”.

Jednak we współczesnej kardiologii cholesterol całkowity ma ograniczoną wartość prognostyczną, ponieważ nie rozróżnia frakcji aterogennych i ochronnych. Z tego względu:

• nie jest traktowany jako kluczowy biomarker ryzyka,
• pełni raczej rolę parametru orientacyjnego.

Znacznie większe znaczenie kliniczne mają LDL-C, cholesterol nie-HDL oraz ApoB

4. Triglicerydy

Triglicerydy są formą magazynowania energii i istotnym elementem dyslipidemii aterogennej. Ich podwyższone stężenie często współistnieje z insulinoopornością i zespołem metabolicznym.

Interpretacja:

• <150 mg/dl – wartość prawidłowa,
• 150–199 mg/dl – stężenie podwyższone,
• ≥200 mg/dl – istotny czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego.

Podwyższone triglicerydy zwiększają ryzyko chorób serca, szczególnie gdy towarzyszą niskiemu HDL i wysokiemu ApoB.

5. hs-CRP (wysokoczułe CRP)

hs-CRP jest markerem przewlekłego, niskiego stopnia zapalenia, które odgrywa kluczową rolę w rozwoju miażdżycy.

Kategorie ryzyka:

• <1,0 mg/l – niskie ryzyko,
• 1–3 mg/l – umiarkowane ryzyko,
• 3 mg/l – wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe.

hs-CRP jest uznanym markerem prognostycznym, niezależnym od poziomu cholesterolu.

6. Lipoproteina(a) – Lp(a)

Lipoproteina(a) jest genetycznie uwarunkowaną cząsteczką o silnym działaniu proaterogennym i prozakrzepowym. Jej stężenie jest w niewielkim stopniu modyfikowalne stylem życia.

Zgodnie z wytycznymi ESC/EAS:

• stężenie ≥50 mg/dl (≈125 nmol/l) wiąże się z istotnie podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Coraz częściej zaleca się jednorazowe oznaczenie Lp(a) w ciągu życia, szczególnie u osób z przedwczesnymi incydentami sercowymi w wywiadzie rodzinnym.

7. Apolipoproteina B (ApoB)

ApoB odzwierciedla liczbę wszystkich cząstek aterogennych (LDL, VLDL, IDL) i jest jednym z najlepszych wskaźników ryzyka miażdżycy.

Cele terapeutyczne:

• populacja ogólna: <90 mg/dl,
• wysokie ryzyko: <80 mg/dl,
• bardzo wysokie ryzyko: <65 mg/dl.

ApoB coraz częściej uznawana jest za lepszy marker ryzyka niż LDL-C, szczególnie u osób z podwyższonymi triglicerydami.

8. Homocysteina

Homocysteina jest aminokwasem siarkowym, którego podwyższone stężenie może towarzyszyć chorobom sercowo-naczyniowym.

Zakres referencyjny:

• 5–15 μmol/l.

Obecnie uznaje się ją raczej za marker towarzyszący, a nie niezależny cel terapeutyczny, ponieważ obniżanie homocysteiny nie przekłada się jednoznacznie na redukcję ryzyka incydentów sercowych.

9. NT-proBNP

NT-proBNP jest markerem przeciążenia i dysfunkcji serca.
W warunkach ambulatoryjnych:

• <125 pg/ml – niewydolność serca mało prawdopodobna.

Jest to silny marker prognostyczny, również u osób bez jawnych objawów niewydolności serca.

10. Glukoza i HbA1c

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej są jednym z najsilniejszych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.

Glukoza na czczo:

• 70–99 mg/dl – norma,
• 100–125 mg/dl – stan przedcukrzycowy.

HbA1c:

• <5,7% – norma,
• 5,7–6,4% – stan przedcukrzycowy.

Cukrzyca znacząco zwiększa ryzyko miażdżycy i zmienia docelowe wartości lipidów.

Pytania i odpowiedzi

 

1. Czy wystarczy zbadać tylko cholesterol całkowity?

Nie. Aktualna wiedza medyczna wskazuje, że cholesterol całkowity ma ograniczoną wartość prognostyczną. Do pełnej oceny ryzyka konieczne jest oznaczenie LDL-C, a w wielu przypadkach również ApoB i Lp(a).

2. Czy biomarkery mogą przewidzieć zawał serca?

Biomarkery nie przewidują konkretnego momentu zawału, ale pozwalają oszacować prawdopodobieństwo jego wystąpienia w perspektywie lat. Są narzędziem prewencji, nie diagnostyki ostrej.

3. Jak często należy oznaczać biomarkery ryzyka?

U osób zdrowych – co kilka lat.
U pacjentów z czynnikami ryzyka lub leczonych – co 3–12 miesięcy, zgodnie z zaleceniami lekarza.

4. Czy wysoki LDL zawsze oznacza konieczność leczenia?

Nie zawsze. Decyzja zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, wieku, chorób współistniejących oraz obecności innych biomarkerów (np. Lp(a), hs-CRP).

5. Czy Lp(a) można obniżyć dietą?

Nie. Lp(a) jest w dużej mierze genetyczna i słabo reaguje na dietę czy klasyczne statyny. Trwają badania nad terapiami celowanymi (np. oligonukleotydy antysensowne).

Źródła

ESC/EAS Guidelines for the Management of Dyslipidaemias, Eur Heart J 2019, aktualizacja 2023
https://academic.oup.com/eurheartj

American Heart Association – Cholesterol & Biomarkers
https://www.heart.org

Ridker PM., Inflammation, C-reactive protein, and cardiovascular risk
https://www.nejm.org

Tsimikas S., Lipoprotein(a): new insights
https://www.jacc.org

ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention 2021
https://www.escardio.org

Voight BF et al., Plasma HDL cholesterol and risk of myocardial infarction, Lancet
https://www.thelancet.com

American Diabetes Association Standards of Care 2024
https://diabetesjournals.org