Wstęp

W polskim systemie opieki zdrowotnej można wyróżnić różne rodzaje opieki zdrowotnej, jaką może zostać objęty pacjent. W aspekcie badań laboratoryjnych, możliwe jest objęcie pacjenta w szczególności: podstawową opieką zdrowotną (POZ), ambulatoryjną opieką specjalistyczną (AOS) oraz leczeniem szpitalnym. Od października 2022 roku istnieje również możliwość zlecenia pacjentowi przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej dodatkowych badań laboratoryjnych w ramach tzw. opieki koordynowanej. Katalog badań laboratoryjnych dostępnych w ramach opieki koordynowanej jest szerszy niż katalog realizowany w ramach POZ, jednak system opieki koordynowanej skierowany jest do pacjentów leczących się na choroby przewlekłe w ramach wizyt u lekarza pierwszego kontaktu.

Podstawowa opieka zdrowotna

Podstawowa opieka zdrowotna stanowi część systemu opieki zdrowotnej, która zapewnia dostęp do kompleksowych świadczeń zdrowotnych osobom do nich uprawnionym w miejscu zamieszkania. Pacjent w obrębie POZ uprawniony jest do wyboru lekarza, pielęgniarki i położnej POZ, z kolei świadczenia POZ finansowane są w oparciu o listy pacjentów, którzy dokonali wyboru lekarza, pielęgniarki i położnej POZ, na podstawie rocznych stawek kapitacyjnych. Stawka kapitacyjna stanowi kwotę, jaką Narodowy Fundusz Zdrowia przekazuje miesięcznie świadczeniodawcom za opiekę nad jednym pacjentem, a wysokość stawki regulowana jest zarządzeniem Prezesa NFZ i uzależniona od wieku i stanu zdrowia pacjentów objętych opieką na danym terenie. W Polsce świadczenia z zakresu diagnostyki laboratoryjnej nie są ani odrębnie wylistowane, ani odrębnie wycenione, ani też wyodrębnione kosztowo w ramach stawki kapitacyjnej. Przez to, że koszty badań laboratoryjnych zawierają się w ogólnej wycenie świadczeń, Narodowy Fundusz Zdrowia nie ma pełnej informacji o rzeczywistych kosztach udzielanych świadczeń, a lekarz posługując się jedną kwotą stawki kapitacyjnej musi samodzielnie decydować o wydatkowaniu środków na danego pacjenta.

Diagnostyka laboratoryjna w POZ

Diagnostyka laboratoryjna stanowi najlepsze i w zasadzie najtańsze źródło informacji o stanie zdrowia pacjenta. Zgodnie z danymi płynącymi z raportu Najwyższej Izby Kontroli o dostępności i finansowaniu diagnostyki laboratoryjnej, wyniki badań laboratoryjnych są podstawą nawet ponad 60% decyzji lekarskich. Również w obrębie POZ badania laboratoryjne stanowią kluczowy element opieki nad pacjentem. Z uwagi na fakt, że lekarz podstawowej opieki zdrowotnej ma możliwość zlecenia pacjentowi szerokiego wachlarza refundowanych badań profilaktycznych, a badania są wykonywane w laboratorium lub pracowni, z którymi placówka POZ ma podpisaną umowę, dostęp do badań laboratoryjnych nie jest utrudniony, co przekłada się na możliwość systemowego monitorowania stanu zdrowia i leczenia pacjentów w ramach POZ. Jedyny

Przepisy regulujące dostęp do świadczeń w ramach POZ

Szczegóły dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej reguluje Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2561, z późn. zm.), natomiast lista badań refundowanych jest na bieżąco aktualizowana i obecnie określają ją przepisy wynikające z obwieszczenia Ministra Zdrowia z dnia 16 czerwca 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej.

Rodzaje badań laboratoryjnych dostępnych w ramach POZ

W myśl przepisów prawnych, w zakres badań laboratoryjnych, które może zlecić lekarz rodzinny wchodzą badania z grupy:

• Podstawowych badań hematologicznych, umożliwiających m. in. wstępną diagnostykę niedokrwistości i niektórych infekcji, chorób zapalnych i autoimmunologicznych, tj.: morfologia krwi obwodowej z oznaczeniem liczby płytek krwi oraz morfologia krwi obwodowej z wzorem odsetkowym i oznaczeniem liczby płytek krwi, oznaczenie odsetka retikulocytów i badanie odczynu opadania krwinek czerwonych (OB);
• Podstawowych badań z zakresu biochemii klinicznej i immunochemii, tj.: oznaczenie poziomu sodu, potasu i wapnia zjonizowanego, poziomu mocznika, kwasu moczowego i kreatyniny, oznaczenie stężenia transferryny, poziomu żelaza i całkowitej zdolności wiązania żelaza (TIBC) oraz oznaczenie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) i poziomu glukozy wraz z testem doustnego obciążenia glukozą; oznaczenie proteinogramu z albuminą i poziomu białka całkowitego oraz oznaczenie poziomu białka CRP, a także badanie lipidogramu, obejmujące oznaczenie poziomu cholesterolu całkowitego, HDL, LDL i frakcji trójglicerydów.

W tej grupie znajdują się również badania bilirubiny całkowitej i bezpośredniej, oznaczenie enzymów tj. fosfataza zasadowa (ALP), aminotransferaza asparaginianowa (AST), aminotransferaza alaninowa (ALT), gammaglutamylotranspeptydaza (GGTP), amylaza, kinaza kreatynowa (CK), fosfataza kwaśna całkowita (ACP), oznaczenie czynnika reumatoidalnego (RF) i miana antystreptolizyny O (ASO), oznaczenie TSH, fT3 i fT4; badania wirusologiczne tj. antygen HBs i VDRL oraz oznaczenie poziomu PSA.

Badania z tego zakresu pozwalają m. in. na przesiewową ocenę poziomu wybranych elektrolitów i ryzyka chorób kardiologicznych, funkcji nerek, trzustki, tarczycy i wątroby pacjenta, wstępne badanie podłoża niedokrwistości i monitorowanie stanu pacjentów z rozpoznaną cukrzycą, chorobami zapalnymi i autoimmunologicznymi, zakaźnymi bądź nowotworowymi;

3)      Podstawowe badania moczu: badanie ogólne i ilościowe oznaczenie białka, glukozy, wapnia i amylazy w moczu, pozwalające na ocenę funkcji nerek i diagnostykę przyczyn zakażenia układu moczowego;

4)      Badania kału: badanie ogólne, badanie krwi utajonej metodą immunochemii i badanie pod kątem obecności wybranych pasożytów, umożliwiające diagnostykę funkcjonowania układu pokarmowego, chorób nowotworowych i choroby wrzodowej i infekcji pasożytniczych.

• Badania układu krzepnięcia: oznaczenie wskaźnika protrombinowego (INR), czasu kaolinowo-kefalinowego (APTT) i fibrynogenu.

• Badania mikrobiologiczne, umożliwiające diagnostykę i leczenie infekcji bakteryjnych i wirusowych, tj.: posiew moczu i kału w kierunku pałeczek Salmonella i Shigella oraz posiew wymazu z gardła z antybiogramem, test antygenowy w kierunku wirusa SARS-CoV-2

Podsumowanie

Należy pamiętać, że oprócz wymienionych powyżej badań laboratoryjnych, lekarz ma również możliwość skierowania pacjenta na wybrane badania diagnostyczne, np. z zakresu diagnostyki obrazowej. Istnieje również opcja wykonania badań dodatkowych, niewymienionych na powyższej liście, jednak są to badania wykonywane w ramach tzw. budżetu powierzonego i rozliczane na odrębnych zasadach. Ważne jest, by pamiętać, że decyzję o konieczności zlecenia badań laboratoryjnych lekarz powinien podejmować nie tyle na życzenie pacjenta, co kierując się wskazaniami medycznymi.