Choroba Alzheimera (AD) to postać otępienia, którą charakteryzuje utrata pamięci, postępujący zanik zdolności intelektualnych, pogarszające się umiejętności rozumienia mowy i wysławiania się oraz zmiany charakterologiczne i behawioralne, które w końcu prowadzą do niemożności samodzielnego funkcjonowania.

Wprawdzie AD odzwierciedla pewne zmiany, które zachodzą w mózgu wraz z wiekiem, jednak nie jest częścią prawidłowego procesu starzenia. Powoduje uszkodzenie komórek nerwowych i prowadzi do ich śmierci.

Charakteryzuje ją nagromadzenie blaszek starczych (białko odkładające się w przestrzeni międzykomórkowej) i zmiany neurowłókienkowe (skręcone filamenty białkowe w komórkach nerwowych) w mózgu. W wyniku niszczenia komórek nerwowych obniża się również stężenie acetycholiny i innych neuroprzekaźników (substancji chemicznych niezbędnych do komunikacji pomiędzy komórkami nerwowymi) w mózgu. Z czasem AD prowadzi do obniżonej interakcji pomiędzy różnymi obszarami mózgu.

‍

Związek ze starzeniem się

Szacuje się, że na świecie cierpi na chorobę Alzheimera blisko 44 miliony ludzi. W Polsce na tę chorobę choruje około ok. 350 tys. osób.

Jak wiadomo około 12 % społeczeństwa zapada na demencję przed ukończeniem 65. roku życia. Ryzyko zachorowania wzrasta z wiekiem do 50 % wśród osób, które osiągnęły 100 lat. Stowarzyszenie Alzheimera szacuje, że w związku ze starzeniem się i wydłużeniem średniej życia amerykańskiego społeczeństwa liczba osób cierpiących na chorobę Alzheimera może do roku 2050 wzrosnąć do 16 milionów.

Zachorowania po 65. roku życia określa się jako chorobę Alzheimera o późnym początku i nie jest ona uważana za chorobę dziedziczną. Natomiast postać o wczesnym początku – rozpoczynająca się przez 65. rokiem życia – stanowi od 5% do 10 % wszystkich przypadków i jak wiadomo związana jest  z mutacją w genach.

‍
Powiązania genetyczne

Chorobę Alzheimera wywołać mogą różne czynniki. Wprawdzie wiele z nich nie zostało jeszcze dobrze poznanych, lecz wiadomo, że niektóre są genetyczne uwarunkowane. Z bardzo rzadkimi formami wcześnie występującej rodzinnej choroby Alzheimera (EOFAD, zwana również chorobą Alzheimera typu 3 lub AD3) powiązane są trzy geny (PSEN1, PSEN2 i APP).

Mutacja jednego z tych genów  może prowadzić do produkcji nieprawidłowego białka, co przyczynia się do powstawania blaszek starczych powodujących postępującą demencję. Wystarczy tylko jedna zmiana kopi któregokolwiek z genów, aby wywołać chorobę, co oznacza, że istnieje 50-procentowe prawdopodobieństwo odziedziczenia tej mutacji po rodzicu. W sytuacji, gdy w rodzinie danej osoby choroba Alzheimera występowała przed 65. rokiem życia w kilku pokoleniach, zalecane są badania genetyczne.

Nie wykryto genów wywołujących chorobę Alzheimera o późnym początku. Jednak znaleziono kilka wariantów genów związanych z tym schorzeniem; co prawda nie decydują one o późnym wystąpieniu choroby, ale zwiększają jej ryzyko w porównaniu do osób, u których tych zmian nie stwierdzono. Geny „podatności” mogą wyjaśnić dlaczego u osób, których członkowie rodziny są dotknięci chorobą Alzheimera ryzyko wystąpienia późnej postaci choroby wzrasta.

Najlepiej rozpoznanym genem podatności jest gen ApoE. Kieruje on procesem wytwarzania apolipoproteiny E – białka, które jest częścią ogółu lipoprotein w organizmie (takich jak cholesterol VLDL) oraz bierze udział w transporcie lipidów i usuwaniu z organizmu tłuszczy pochodzących z pokarmów. Normalnie gen ApoE występuje w trzech formach: e2, e3 i e4. Każdy człowiek posiada dwie kopie genu ApoE, w kombinacji tych trzech form. Najbardziej powszechny jest allel e3, który występuje u 60 % populacji. Stwierdzono, że allel e4 jest czynnikiem ryzyka wystąpienia choroby Alzheimera (zwłaszcza w zestawieniu przypadków rodzinnych i sporadycznych).

U większości osób z zespołem Downa (risomia chromosomu 21) w pewnym momencie dochodzi do wystąpienia zmian psychicznych związanych z chorobą Alzheimera zwykle, gdy osiągną 40 lub 50 lat. Badana wykazały, że zmiany stwierdzone w mózgu dorosłych z zespołem Downa są podobne do tych stwierdzanych w chorobie Alzheimera. Dodatkowa kopia chromosomu 21 powoduje wzmożoną produkcję białka, które gromadząc się tworzy blaszki starcze podobne do zaobserwowanych w chorobie Alzheimera. Uważa się, że u krewnych osób z zespołem Downa nie występuje zwiększone ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera, ponieważ nie mają dodatkowej kopii chromosomu 21.

Ryzyko wystąpienia AD zależy również od pochodzenia etnicznego. U Afroamerykanów jest ono nawet czterokrotnie a u Latynosów dwukrotnie wyższe niż u osób rasy białej.

Do innych czynników ryzyka związanych z wystąpieniem AD należą: otyłość, zaburzenia metaboliczne i insulinooporność, cukrzyca, wysokie ciśnienie tętnicze, dyslipidemia, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze oraz wysoki poziom markerów procesu zapalnego, np.: białko C-reaktywne (CRP).

W 2011 roku trzy robocze grupy specjalistów pod kierownictwem Stowarzyszenia Alzheimera oraz Krajowego Instytutu ds. Starzenia się (NIA) z Krajowego Instytutu Zdrowia (NIH) opublikowały nowe kryteria i wytyczne dotyczące choroby Alzheimera.

Rozszerzają one definicję choroby Alzheimera na trzy etapy:

1. przedkliniczna choroba Alzheimera – mierzalne zmiany w biomarkerach, w tym obrazowanie mózgu i obecność niektórych białek w płynie mózgowo-rdzeniowym, ale bez objawów zewnętrznych;
2. łagodne upośledzenie funkcji poznawczych – łagodne zmiany w pamięci i funkcjach poznawczych, które nie wpływają na codzienne czynności; objawy te nie zawsze przechodzą w demencję związaną z chorobą Alzheimera.
3. demencja spowodowana chorobą Alzheimera – zaburzenia pamięci, myślenia, zachowania, które osłabiają zdolność do samodzielnego funkcjonowania w codziennym życiu.