Kwasica i zasadowica to pojęcia opisujące nieprawidłowości wynikające z nadmiaru kwasów lub zasad we krwi. Prawidłowe pH krwi musi zawierać się w wąskim zakresie 7,35-7,45, aby zapewnić prawidłowy przebieg procesów metabolicznych oraz dostarczenie odpowiedniej ilości tlenu do tkanek.
Kwasica odnosi się do nadmiaru kwasów we krwi, co powoduje spadek pH poniżej 7,35, a zasadowica to stan nadmiaru zasad we krwi, co powoduje wzrost pH powyżej 7,45. W przebiegu wielu chorób i stanów klinicznych może dojść do zaburzenia kontroli pH we krwi i spowodować, że jego wartość wykracza poza zakresy prawidłowe.
W procesie metabolizmu dochodzi do powstawania znacznych ilości kwasów, które muszą być neutralizowane i/lub eliminowane w celu zachowania równowagi pH. Większość stanowi kwas węglowy, który powstaje z dwutlenku węgla (CO2) i wody (H2O). W mniejszych ilościach powstaje również kwas mlekowy, kwasy ketonowe oraz inne kwasy organiczne. Najważniejsze narządy biorące udział w utrzymaniu właściwego pH krwi to płuca i nerki. Wraz z wydychanym dwutlenkiem węgla płuca wydalają z organizmu kwas. Poprzez zwiększenie lub zmniejszenie liczby oddechów dochodzi do zmiany ilości wydychanego dwutlenku węgla, co może wpłynąć na pH krwi w bardzo krótkim czasie – od kilku sekund do kilku minut. Nerki wydalają kwas wraz z moczem oraz regulują stężenie wodorowęglanu (HCO3-, zasada) we krwi. Zmiany równowagi kwasowo-zasadowej spowodowane wzrostem lub spadkiem stężenia HCO3- zachodzą w ciągu kilku godzin do kilku dni, czyli wolniej niż w przypadku wahań stężenia CO2. Obydwa te procesy zachodzą stale i u osób zdrowych powodują ścisłą kontrolę pH krwi.
Do regulacji stężenia kwasów i zasad przyczynia się również system buforowy, który jest oporny na zmiany pH. Główne bufory we krwi to hemoglobina (obecna w krwinkach czerwonych), białka osocza, dwuwęglany i fosforany.
Bezwzględna ilość kwasów i zasad jest mniej istotna niż równowaga między nimi i jej wpływ na pH krwi (patrz Ryc. 1 poniżej). Kwasica występuje, kiedy pH krwi spada poniżej 7,35. Przyczyną może być wzmożona produkcja kwasów w organizmie, spożywanie substancji, które są metabolizowane do kwasów, obniżone wydalanie kwasów lub wzmożone wydalanie zasad. Zasadowica występuje, kiedy pH krwi wzrasta powyżej 7,45. Może to być spowodowane zaburzeniami elektrolitowymi z powodu długotrwałych wymiotów lub znacznego odwodnienia, podawaniem lub spożywaniem zasad oraz hiperwentylacją (z wzmożonym wydalaniem kwasu w formie (CO2). Każda choroba lub stan kliniczny mający wpływ na płuca, nerki, metabolizm lub oddychanie może być potencjalną przyczyną kwasicy lub zasadowicy. Prawidłową równowagę kwasowo-zasadową przestawiono na Ryc. 1.

Istotne informacje:

• Prawidłowe pH krwi wynosi pomiędzy 7,35 a 7,45.
• Celem organizmu jest stałe zachowanie równowagi pomiędzy przyjmowanymi/wytwarzanymi kwasami i zasadami (odkręcony kran) i usuwanymi kwasami i zasadami (otwarty odpływ).
• Zaburzenia powodują kwasicę (przepełnienie umywalki z kwasem) lub zasadowicę (przepełnienie umywalki z zasadą).
• Równowagę można przywrócić poprzez przyspieszenie usuwania (szybszy odpływ) i/lub zmniejszenie przepływu (mniejszy strumień z kranu).

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej dzielą się na dwie obszerne kategorie:

• Zaburzenia mające wpływ na oddychanie i powodujące zmiany stężenia CO2 noszą nazwę kwasicy oddechowej (niskie pH) i zasadowicy oddechowej (wysokie pH). Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej na tle oddechowym są najczęściej spowodowane chorobami płuc lub stanami powodującymi zaburzenia oddychania.
• Zaburzenia mające wypływ na stężenie HCO3- noszą nazwę kwasicy metabolicznej (niskie pH) i zasadowicy metabolicznej (wysokie pH). Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej na tle metabolicznym mogą być spowodowane chorobą nerek, zaburzeniami elektrolitowymi, silnymi wymiotami lub biegunką, spożyciem określonych leków lub toksyn oraz chorobami mającymi wpływ na prawidłowy metabolizm (np. cukrzyca).