24 stycznia 2025
Nowotwór złośliwy to niekontrolowany rozrost komórek, które tworzą struktury zwane guzami, mogą naciekać otaczające tkanki prawidłowe i w końcu tworzyć nowe ogniska w obrębie całego organizmu, czyli dawać przerzuty.
Większość (95%) złośliwych nowotworów trzustki stanowią gruczolakoraki, które rozwijają się w przewodach trzustkowych, a czasem w gruczołach wytwarzających enzymy w zewnątrzwydzielniczej części trzustki. Guzy endokrynne powstałe z komórek wewnątrzwydzielniczych są znacznie rzadsze i z reguły są mniej złośliwe niż raki części zewnątrzwydzielniczej. Guzy endokrynne mogą być łagodne – nie dające przerzutów, jak łagodny wyspiak z komórek beta, albo złośliwe (wyspiaki złośliwe). Często, guzy te są wykrywane wcześniej niż raki części zewnątrzwydzielniczej trzustki, bo mają tendencję do nadmiernego wydzielania hormonów: insuliny i glukagonu.
Pozostała część niniejszego artykułu dotyczy raków części zewnątrzwydzielniczej trzustki, które są częstsze, bardziej złośliwe i groźniejsze, ponieważ trudno jest je wykryć, kiedy są jeszcze na wczesnym etapie rozwoju.
Guzów w obrębie trzustki nie udaje się zwykle zobaczyć lub wyczuć podczas badania lekarskiego, a w momencie pojawienia się objawów, rak z reguły nacieka już znaczną część trzustki i sąsiednie narządy. Jedynym wyjątkiem od tej reguły jest rak okolicy brodawki większej dwunastnicy, który rozwija się w miejscu, gdzie przewódy trzustkowy i żółciowy wspólny uchodzą do dwunastnicy. Taki rak często powoduje niedrożność przewodu żółciowego wspólnego, upośledzenie odpływu żółci i żółtaczkę, dlatego można go wykryć wcześniej niż większość raków części zewnątrzwydzielniczej trzustki.
Rak trzustki pod względem częstości występowania stanowi ok. 3 % nowotworów złośliwych, częściej spotykany jest u mężczyzn niż u kobiet. Należy do nowotworów, których częstość występowania wykazuje wyraźną tendencję wzrostową.
We wczesnych stadiach zaawansowania choroba z reguły przebiega bezobjawowo. Objawy kliniczne zależą w znacznym stopniu od lokalizacji guza, jego wielkości i stopnia miejscowego oraz regionalnego zaawansowania. Należą do nich bóle brzucha, nudności, utrata łaknienia, żółtaczka i niewyjaśniony spadek masy ciała. Takie objawy występują też w innych chorobach, dlatego na początku pacjent może ich nie zauważyć lub je zignorować. Przewlekły ból, nudności, wymioty, zaburzenia wchłaniania i zaburzenia stężenia glukozy we krwi pojawiają się zwykle w zaawansowanej chorobie.
Niestety nie istnieją żadne badania laboratoryjne, które pozwoliłyby na wczesne wykrycie i rozpoznanie raka trzustki. Zwykle rozpoznanie stawia się na podstawie badań obrazowych i biopsji, kiedy doszło już do rozsiewu raka.
Do badań laboratoryjnych przydatnych na różnych etapach szeroko pojmowanego procesu diagnostycznego jak i w monitorowaniu przebiegu i leczenia u chorych z rakiem trzustki należą:
Poza badaniami laboratoryjnymi wskazane mogą być:
Leczenie raka trzustki zaczyna się od określenia stopnia zaawansowania nowotworu, czyli stwierdzenia, jak dużą część trzustki zajmuje guz i czy rozprzestrzenił się on do innych narządów. Stopień zaawansowania można wyrazić za pomocą specjalistycznego nazewnictwa albo zaliczyć nowotwór do jednej z kategorii: rak operacyjny (nadający się do chirurgicznego usunięcia, pozostający w obrębie trzustki), rak miejscowo zaawansowany (naciekający sąsiednie narządy i nieoperacyjny) lub rak z przerzutami do narządów odległych.
Niestety chirurgiczne usunięcie nowotworu możliwe jest jedynie w ok. 15% przypadków. Rozległość operacji zależy od umiejscowienia guza, jego wielkości, naciekania sąsiednich tkanek i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Chirurgia trzustki jest bardzo skomplikowanym zabiegiem i wiąże się z poważnymi powikłaniami, a okres rekonwalescencji trwa kilka tygodni. Możliwe zabiegi to:
W leczeniu uzupełniającym wykorzystuje się radio- i chemioterapię, ponieważ komórki nowotworowe zwykle są już rozsiane w organizmie w postaci niewielkich, niewykrywalych ognisk. Niestety rak trzustki słabo odpowiada na obecnie stosowane leczenie. Pewną nadzieję daje gemcytabina, jeden z nowszych chemioterapeutyków. Został on zatwierdzony przez Amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) i może być wykorzystywany w połączeniu z radioterapią.
Leczenie paliatywne (poprawiające jakość życia) jest leczeniem z wyboru u osób z nawrotowym lub nieoperacyjnym rakiem trzustki. W celu zmniejszenia dolegliwości bólowych można stosować radioterapię, chemioterapię i leczenie chirurgiczne. W nieoperacyjnym raku trzustki wykonuje się zabiegi chirurgiczne, aby udrożnić odpływ żółci, zmniejszyć ból i ograniczyć żółtaczkę. Temu służą też zabiegi endoskopowe z wszczepieniem stentu. W razie bólu opornego na inne leczenie można wykonać zabieg polegający na przecięciu nerwów.
Chorzy z nieoperacyjnym rakiem trzustki mogą rozważyć udział w badaniach klinicznych nowych leków. Badania stwarzają nadzieję na opracowanie nowych możliwości leczenia tej choroby.
Palenie tytoniu jest głównym czynnikiem ryzyka raka trzustki. Uważa się, że w około 30% przypadków rak trzustki jest bezpośrednio związany z paleniem. Inne czynniki ryzyka to:
Wato jednak pamiętać, że większość osób, u których występują czynniki ryzyka, nigdy nie zachoruje na raka trzustki, a rak trzustki rozwija się również u osób, które nie mają wymienionych czynników.
Linki do stron obcojęzycznych:
College of American Pathologists: How to Read Your Pathology Report
Patient Power: Pancreatic Cancer
American Cancer Society: Pancreatic Cancer
Mayo Clinic: Pancreatic cancer
National Cancer Institute: Pancreatic Cancer (PDQ®): Treatment
National Cancer Institute: Clinical Trials Information for Patients and Caregiv…
The National Pancreas Foundation
Pancreatica.org: Confronting Pancreatic Cancer
